Năm 2026 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi hàng loạt chính sách công nghệ mới chính thức có hiệu lực, từ bảo vệ tài sản số, quy định minh bạch AI, phát voucher dùng sản phẩm công nghệ Việt đến nguyên tắc khai báo một lần khi làm thủ tục hành chính.

Tài sản số thoát khỏi vùng xám pháp lý

Luật Công nghiệp Công nghệ số chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, lần đầu đưa tài sản số vào khuôn khổ pháp luật tại Việt Nam. Luật định nghĩa tài sản số bao gồm tài sản ảo và tài sản mã hóa, được thể hiện dưới dạng dữ liệu số, tạo ra, phát hành, lưu trữ, chuyển giao và xác thực bằng công nghệ số và được bảo vệ tương tự tài sản vật chất.

Đây là thay đổi pháp lý có ý nghĩa lớn trong bối cảnh Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ sở hữu tiền mã hóa cao nhất thế giới. Một số đơn vị blockchain ước tính khoảng 21 triệu người Việt Nam đang sở hữu tài sản mã hóa; báo cáo của Triple-A cho thấy hơn 20% dân số sở hữu tiền số. Theo dữ liệu của Chainalysis, Việt Nam thuộc nhóm ba quốc gia đứng đầu về chỉ số chấp nhận crypto, với mức phổ cập cao gấp 3-4 lần trung bình toàn cầu.

Trước khi Luật ra đời, các giao dịch tài sản số chủ yếu diễn ra trên nền tảng số nhưng thiếu cơ chế pháp lý để bảo vệ khi phát sinh rủi ro hoặc tranh chấp. Luật mới đánh dấu sự thay đổi căn bản về địa vị pháp lý của một loại tài sản đã tồn tại phổ biến nhiều năm qua.

Người dùng có quyền biết khi đang tương tác với AI

Cũng trong khuôn khổ Luật Công nghiệp Công nghệ số, lần đầu tiên Việt Nam thiết lập khung pháp lý đối với trí tuệ nhân tạo, với nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, bảo đảm minh bạch, an toàn và kiểm soát rủi ro.

Quy định tác động trực tiếp đến người dùng là yêu cầu về dấu hiệu nhận dạng AI theo Điều 44: hệ thống AI tương tác trực tiếp với con người phải có thông báo để người dùng biết mình đang tương tác với AI; các sản phẩm do AI tạo ra cũng phải gắn dấu hiệu nhận dạng để người dùng hoặc máy móc phân biệt được.

Tiếp nối đó, ngày 1/3/2026, Luật Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực, trở thành khuôn khổ pháp lý toàn diện cho phát triển, ứng dụng và quản lý AI. Luật bảo đảm quyền của người dân được tiếp cận, học tập và thụ hưởng lợi ích từ AI; khuyến khích ứng dụng AI cho an sinh xã hội, hỗ trợ nhóm yếu thế và thu hẹp khoảng cách số. Hệ thống AI được phân loại rủi ro thành ba mức: cao, trung bình và thấp. Các nội dung âm thanh, hình ảnh, video do AI tạo ra bắt buộc phải được gán nhãn nhằm ứng phó với tin giả, lừa đảo và deepfake ngày càng phổ biến.

Voucher để người dân thử sản phẩm công nghệ Việt

Theo Nghị định 268 hướng dẫn thi hành Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, Nhà nước triển khai cơ chế phiếu hỗ trợ tài chính (voucher) cho người sử dụng sản phẩm, dịch vụ đổi mới sáng tạo - hướng tiếp cận được đánh giá chưa từng có trong các chương trình hỗ trợ trước đây.

Thay vì rót ngân sách trực tiếp cho bên sản xuất, người mua nhận voucher để thanh toán sản phẩm; doanh nghiệp sau đó hoàn lại phiếu cho Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia để nhận hỗ trợ. Cơ chế này chỉ chi ngân sách khi có giao dịch thực tế.

Mục tiêu là giải quyết bài toán "con gà - quả trứng" trong thương mại hóa công nghệ: nhiều sản phẩm Make in Vietnam có chất lượng tốt nhưng khó tiếp cận người dùng đầu tiên vì tâm lý e ngại thử sản phẩm mới. Sản phẩm tham gia chương trình phải đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, có yếu tố mới về công nghệ, tính năng hoặc mô hình kinh doanh; ưu tiên công nghệ cao, công nghệ chiến lược và có khả năng nhân rộng.

Khai báo một lần - Dữ liệu dùng mãi

Luật Chuyển đổi số có hiệu lực từ 1/7/2026 mang đến một thay đổi được kỳ vọng tác động trực tiếp đến người dân: nguyên tắc khai báo một lần khi sử dụng dịch vụ công. Thay vì phải cung cấp lại cùng một thông tin ở nhiều bước thủ tục khác nhau, dữ liệu đã có trong hệ thống được tái sử dụng nhờ cơ chế kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước.

Nguyên tắc này giúp người dân giảm giấy tờ và sử dụng dịch vụ công thuận tiện hơn. Trước khi có Luật, các quy định về chuyển đổi số còn rải rác, thiếu khung thống nhất, dẫn tới tình trạng mỗi ngành, mỗi địa phương xây dựng hệ thống riêng, manh mún, lãng phí và khó chia sẻ dữ liệu. Luật mới tạo nền tảng chung cho kết nối và khai thác dữ liệu trên phạm vi toàn quốc.

Bên cạnh đó, Điều 5 của Luật nghiêm cấm các hành vi thu thập, sử dụng, mua bán hoặc khai thác dữ liệu số trái quy định; đồng thời cấm lợi dụng chuyển đổi số để lừa đảo, thao túng, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Nguyễn Thị Lan Anh